Cymeriadau

Llywelyn ap Gruffydd

Llewelyn ap Gruffydd

Baner Llewelyn ap Gruffydd

Hefyd yn adnabyddus fel : Llywelyn ein Llyw Olaf, Llywelyn II, Tywysog Cymru.

• Ganwyd yn oddeutu 1228
• Bu farw yn 1282
• Yn briod gyda: Eleanor de Montfort
• Plant: Gwenllïan (1282-1337). Mae'n bosibl fod ganddo blentyn anghyfreithlon o'r enw Catherine (cafodd ei hadnabod fel Eleanor hefyd) ond ychydig a wyddwn amdani hi.

Llywelyn oedd ail fab cyfreithlon Gruffydd a'i wraig, Senena. Yn dilyn marwolaeth ei dad fe ymunodd Llywelyn gyda'i ewythr, Dafydd, ac fe etifeddodd ei holl eiddo gan nad oedd meibion ganddo. Dyma Llywelyn yn cynorthwyo gyda'r weithred o ail-uno Gogledd Cymru. Yn 1258, fe drosglwyddodd y tywysogion Cymreig eraill eu gwrogaeth gan Frenin Lloegr i Llywelyn ac yn yr un flwyddyn dyma Llywelyn yn datgan ei hun fel Tywysog Cymru gyda Simon de Montfort yn cydnabod hynny ar ran Coron Lloegr yn 1265. Dyma Harri'r III yn cydnabod y teitl hynny ar gyfer Llywelyn a'i olynwyr yn 1267 yng Nghyfamod Caerwrangon.

Gyda'r dyfodiad o Frenin newydd i Loegr, Edward I, fe ddirywiodd y cysylltiadau gyda Llywelyn a oedd yn gwrthod talu gwrogaeth a'r taliadau oedd yn rhan o Gyfamod Caerwrangon. Yn 1277 gorfodwyd Llywelyn i ymostwng i'r Brenin a thynnwyd ei uwcharglwyddiaeth oddi arno.

Yn 1282, fe ymosododd Dafydd ap Gruffydd, brawd Llywelyn, ar Gastell Penarlâg gyda Llywelyn yn ochri gyda'i frawd yn erbyn y Saeson. Dyma Edward I yn meddiannu Cymru a lladdwyd Llywelyn yn ystod brwydr ym mis Rhagfyr 1282 a ddaeth â diwedd i lywodraethu'r tywysogion cynhenid Cymreig.